Elektrolitik kondansatörde artı ve eksi bacak, kutuplu sembol ve 104 kodlu seramik kondansatör

Kondansatör Nedir? Ne İşe Yarar, Çeşitleri ve Kodları

Kondansatör (kapasitör), elektrik yükünü depolayıp gerektiğinde geri veren iki uçlu bir devre elemanıdır. İki iletken plaka ve aralarındaki yalıtkan bir malzemeden (dielektrik) oluşur. Depolayabildiği yük miktarına kapasite denir ve birimi faraddır (F). Elektronik kartlarda kondansatörler en çok besleme gerilimini temizlemek, gürültüyü süzmek, sinyalden DC bileşeni ayırmak ve zamanlama devreleri kurmak için kullanılır.

Elektrolitik kondansatörde artı ve eksi bacak, kutuplu sembol ve 104 kodlu seramik kondansatör

Kondansatör nasıl çalışır?

Kondansatörün uçlarına gerilim uygulandığında bir plakada pozitif, diğerinde negatif yük birikir. Plakalar arasındaki yalıtkan, yüklerin birbirine geçmesini engeller; enerji bu iki plaka arasındaki elektrik alanında depolanır. Kaynak çekildiğinde ve uçlar bir yüke bağlandığında kondansatör depoladığı yükü geri verir, yani deşarj olur.

Bu davranışın iki önemli sonucu vardır:

  • DC akımı geçirmez: Kondansatör dolduktan sonra doğru akım akmaz. Bu yüzden iki devre arasındaki DC farkı ayırmak için kullanılır.
  • AC sinyali geçirir: Sürekli yön değiştiren sinyalde kondansatör dolup boşalmaya devam eder. Frekans yükseldikçe kondansatörün akıma karşı gösterdiği zorluk (reaktans) azalır.

Kapasite birimi ve formülleri

Bir farad çok büyük bir değerdir; elektronikte kondansatörler çoğunlukla mikrofarad (µF), nanofarad (nF) ve pikofarad (pF) ile ifade edilir.

BirimKarşılığıTipik kullanım
1 µF (mikrofarad)1.000 nF = 1.000.000 pFBesleme filtresi, elektrolitik ve büyük seramik kondansatörler
1 nF (nanofarad)1.000 pF = 0,001 µFFiltre ve zamanlama devreleri
1 pF (pikofarad)0,001 nFKristal osilatör ve yüksek frekans devreleri

Kondansatörle ilgili temel formüller şunlardır:

  • Yük: Q = C × V. 10 µF’lık kondansatör 5 V’ta 50 µC yük depolar.
  • Kapasite: C = ε × A / d. Plaka alanı (A) büyüdükçe ve plakalar arası mesafe (d) azaldıkça kapasite artar; ε, dielektrik malzemenin geçirgenliğidir.
  • Enerji: E = ½ × C × V².
  • Zaman sabiti: τ = R × C. Bir direnç üzerinden dolan kondansatör, bir τ süresinde kaynak geriliminin yaklaşık %63’üne ulaşır. 10 kΩ ve 100 µF için τ = 1 saniyedir.

Kondansatör ne işe yarar?

Bir elektronik kartta onlarca, bazen yüzlerce kondansatör bulunur. En yaygın görevleri şunlardır:

  • Dekuplaj (bypass): Entegrelerin besleme pinlerinin hemen yanına konan, genellikle 100 nF’lık seramik kondansatörler. Entegre anlık akım çektiğinde bu akımı yakından sağlar ve beslemedeki gürültünün diğer devrelere yayılmasını önler.
  • Besleme filtresi: Doğrultucu ve regülatör çıkışlarındaki elektrolitik ya da büyük seramik kondansatörler gerilimdeki dalgalanmayı (ripple) azaltır.
  • Kuplaj: Ses ve sinyal devrelerinde, bir katın DC seviyesini diğerine geçirmeden yalnızca sinyali aktarır.
  • Zamanlama ve filtre: Dirençle birlikte RC devreleri kurularak gecikme, osilatör, alçak geçiren ya da yüksek geçiren filtre yapılır.
  • Enerji depolama: Kısa süreli kesintilerde devreyi besleyen yedek kondansatörler ve süperkapasitörler.

Elektrik tesisatında ve motorlarda kullanılan kompanzasyon ve motor kondansatörleri de aynı fiziksel prensiple çalışır. Ancak bunlar yüksek gerilimli şebeke uygulamalarına yönelik, elektronik kartlardakilerden farklı yapıda ürünlerdir.

Kondansatör çeşitleri

TürTipik değer aralığıKutupNerede kullanılır?
Seramik (MLCC)1 pF – 100 µFKutupsuzDekuplaj, yüksek frekans, genel amaçlı; kartlardaki en yaygın tür
Alüminyum elektrolitik1 µF – birkaç bin µFKutupluBesleme filtresi, yüksek kapasite gereken yerler
Tantal0,1 µF – birkaç yüz µFKutupluKüçük hacimde yüksek kapasite gereken kartlar
Film (polyester, polipropilen)1 nF – onlarca µFKutupsuzSes devreleri, AC uygulamaları, darbe ve snubber devreleri
Süperkapasitör0,1 F – yüzlerce FKutupluSaat ve hafıza yedekleme, kısa süreli enerji depolama

Seramik kondansatörlerde dielektrik sınıfı

Seramik kondansatörün üzerinde ya da veri sayfasında yazan C0G (NP0), X7R, X5R gibi kodlar dielektrik sınıfını gösterir. C0G/NP0 sıcaklık ve gerilimle neredeyse hiç değişmez; zamanlama ve osilatör devreleri için uygundur. X7R ve X5R daha yüksek kapasite sunar ama değerleri sıcaklıkla ve uygulanan DC gerilimle düşer. Örneğin küçük kılıflı bir X5R kondansatör, nominal geriliminin yakınında çalıştırıldığında kapasitesinin önemli bir kısmını kaybedebilir. Bu yüzden kritik yerlerde üreticinin DC bias eğrisine bakmak gerekir.

SMD kondansatörler

Seri üretimde kullanılan kondansatörlerin büyük çoğunluğu yüzey montaj (SMD) tipindedir. Seramik SMD kondansatörler 0402, 0603, 0805 ve 1206 gibi kılıflarda üretilir; ölçüleri SMD kılıf boyutları tablomuzda yer alıyor. Önemli bir pratik bilgi: seramik SMD kondansatörlerin üzerinde genellikle hiçbir yazı yoktur. Değeri, makara etiketinden ve BOM listesinden takip edilir. Bu yüzden dizgide BOM’daki değer, tolerans, gerilim ve dielektrik bilgisinin eksiksiz olması önemlidir.

Kutuplu SMD kondansatörlerde yön işaretine dikkat edilmelidir. SMD alüminyum elektrolitik kondansatörlerde gövdenin üstündeki koyu renkli bölge eksi (−) ucu gösterir. SMD tantal kondansatörlerde ise gövdedeki şerit artı (+) ucu gösterir. İki türde işaretin anlamı ters olduğu için karıştırılmamalıdır.

Kondansatör kodları nasıl okunur?

Seramik ve film kondansatörlerin üzerinde değer genellikle üç rakamlı bir kodla yazılır. Kod pikofarad cinsindendir: ilk iki rakam sayıyı, üçüncü rakam ardından gelecek sıfır sayısını gösterir. Örneğin 104 = 10 ve 4 sıfır = 100.000 pF = 100 nF = 0,1 µF.

KodpFnF / µF
101100 pF0,1 nF
1021.000 pF1 nF
2222.200 pF2,2 nF
10310.000 pF10 nF
47347.000 pF47 nF
104100.000 pF100 nF = 0,1 µF
224220.000 pF220 nF = 0,22 µF
1051.000.000 pF1 µF

Koddan sonra gelen harf toleransı gösterir: J ±%5, K ±%10, M ±%20. Örneğin “473J”, ±%5 toleranslı 47 nF demektir. Film kondansatörlerde koddan önce gerilim kodu bulunabilir: 1H 50 V, 2A 100 V, 2E 250 V, 2J 630 V. “2A104K” yazan bir kondansatör 100 V, 100 nF ve ±%10 toleranslıdır.

Elektrolitik kondansatörlerde kod kullanılmaz; değer ve gerilim doğrudan yazılır (örneğin 470 µF 25 V). Delikli (THT) elektrolitiklerde gövde üzerindeki şerit ve kısa bacak eksi ucu gösterir. Dirençlerin renk ve SMD kodlarını okumak için de direnç renk kodu hesaplayıcımızı kullanabilirsiniz. Direncin ne işe yaradığını ve çeşitlerini direnç nedir rehberimizde bulabilirsiniz.

Kondansatör seçerken nelere dikkat edilir?

  • Gerilim değeri: Kondansatörün gerilim değeri, devredeki en yüksek gerilimin üzerinde olmalı ve pay bırakılmalıdır. Yaygın bir uygulama, çalışma geriliminin en az 1,5–2 katı değerde kondansatör seçmektir.
  • Dielektrik ve DC bias: Seramik kondansatörlerde X7R/X5R’nin gerilim altında kapasite kaybettiğini hesaba katın; hassas değer gerekiyorsa C0G seçin.
  • Sıcaklık ve ömür: Elektrolitik kondansatörlerin ömrü sıcaklıkla kısalır. Isınan ortamlarda 105 °C sınıfı ve uzun ömürlü seriler tercih edilir.
  • ESR: Eşdeğer seri direnç, özellikle anahtarlamalı güç kaynaklarında kondansatörün ısınmasını ve filtreleme başarısını belirler.
  • Kutup ve yön: Kutuplu kondansatörler ters bağlanırsa arızalanır. Elektrolitikler şişebilir ya da patlayabilir; tantal kondansatörler kısa devre olup yanabilir. Kart tasarımında kutup işaretinin serigrafide açıkça gösterilmesi dizgi hatalarını önler.

Kondansatör sembolü

Devre şemalarında kutupsuz kondansatör, birbirine paralel iki kısa düz çizgiyle gösterilir. Kutuplu (elektrolitik, tantal) kondansatörde çizgilerden biri kavisli ya da içi dolu çizilir ve artı ucun yanına “+” işareti konur. Şemadaki “C1, C2” gibi etiketler kondansatörün referans numarasıdır ve BOM listesinde aynı numarayla yer alır.

Kondansatör nasıl ölçülür?

  1. Deşarj edin: Özellikle büyük ve yüksek gerilimli kondansatörler, devre kapatıldıktan sonra da yük tutabilir. Ölçümden önce uygun bir dirençle deşarj edin.
  2. Devreden ayırın: Kart üzerindeki ölçümde paralel bağlı diğer elemanlar sonucu bozar. Doğru değer için kondansatörün en az bir bacağını devreden ayırın.
  3. Kapasite kademesiyle ölçün: Kapasite ölçebilen bir multimetre ya da LCR metre ile değeri okuyun ve toleransla karşılaştırın.
  4. Elektrolitiklerde ESR’ye bakın: Eskiyen elektrolitik kondansatörün kapasitesi normal görünse bile ESR’si yükselmiş olabilir. Şüpheli durumda ESR metreyle ölçün; şişmiş ya da sızdırmış kondansatörü değiştirin.

Sık sorulan sorular

104 kondansatör kaç nF?

104 kodu 10 × 10⁴ pF = 100.000 pF demektir; bu da 100 nF ya da 0,1 µF’a eşittir. Elektronik kartlarda en sık kullanılan dekuplaj kondansatörü değeridir.

Kondansatör DC akımı geçirir mi?

Hayır. Kondansatör DC gerilime bağlandığında kısa bir süre dolma akımı çeker, dolduktan sonra akım durur. AC sinyalleri ise frekansa bağlı olarak geçirir.

Kondansatör ile pil arasındaki fark nedir?

Pil enerjiyi kimyasal olarak depolar ve uzun süre sabite yakın bir gerilim verir. Kondansatör enerjiyi elektrik alanında depolar; çok hızlı dolup boşalabilir ama depoladığı enerji aynı boyuttaki bir pile göre çok daha azdır ve boşaldıkça gerilimi düşer.

Kondansatör neden patlar?

En yaygın nedenler kutuplu bir kondansatörün ters bağlanması, gerilim değerinin üzerinde çalıştırılması ve aşırı ısınmadır. Bu durumlarda içerideki elektrolit gaz üretir ve gövde şişer ya da açılır. Doğru gerilim payı ve doğru yönde montaj bu riski ortadan kaldırır.

Kartınızdaki kondansatörler ve dizgi

Kondansatörler bir kartın en kalabalık komponent grubudur ve üzerlerinde çoğu zaman değer yazmaz. Bu yüzden dizgide doğru parçanın doğru yere ve doğru yönde takılması, BOM listesinin ve montaj dosyalarının eksiksiz hazırlanmasına bağlıdır. Kartınız için gereken komponentleri komponent tedariği hizmetimizle sağlayabilir, dizgisi için SMD dizgi sayfamızı inceleyebilirsiniz. Devre hesapları için ücretsiz elektronik hesaplama araçlarımız da işinize yarayabilir.

Tasarımı doğrulamak için ilk kartları prototip üretim hizmetimizle, doğrulanmış tasarımı PCB dizgi hizmetimizle seri olarak ürettirebilirsiniz. Gerber, BOM ve pick and place dosyalarınızla teklif isteyebilirsiniz.